25 A oto pewien uczony w Prawie powstał, chcąc wystawić Go na próbę, i rzekł: Nauczycielu, co mam czynić, aby osiągnąć życie wieczne?
26 Jezus mu odpowiedział: Co jest napisane w Prawie? Jak czytasz?
27 On zaś odpowiedział: Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą, całą swoją mocą i całym swoim umysłem; a swego bliźniego jak siebie samego.
28 Jezus rzekł do niego: Dobrze odpowiedziałeś. To czyń, a będziesz żył.
29 Lecz on, pragnąc usprawiedliwić się, zapytał Jezusa: A kto jest moim bliźnim?
30 Jezus podjął i rzekł: Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha i wpadł w ręce zbójców. Ci rozebrali go i obładowali razami, poczym odeszli, zostawiając go na pół umarłego.
31 Przypadkiem przechodził tą drogą pewien kapłan; zobaczył go i minął.
32 Tak samo lewita, gdy przyszedł na to miejsce i zobaczył go, minął.
33 Pewien zaś Samarytanin, będąc w podróży, przechodził również obok niego. Gdy go zobaczył, wzruszył się głęboko;
34 podszedł do niego i opatrzył mu rany, zalewając je oliwą i winem; potem wsadził go na swoje bydlę, zawiózł do gospody i pielęgnował go.
35 Następnego zaś dnia wyjął dwa denary, dał gospodarzowi i rzekł: Miej o nim staranie, a jeśli co więcej wydasz, ja oddam tobie, gdy będę wracał.
36 Któryż z tych trzech okazał się, według twego zdania, bliźnim tego, który wpadł w ręce zbójców?
37 Uczony w Prawie odpowiedział: Ten, który mu okazał miłosierdzie. Jezus mu rzekł: Idź, i ty czyń podobnie.

(1) Kontekst historyczno-kulturowy

(1.1) Uczony w Prawie

• Termin uczony w Prawie (gr. nomikos) odnosi się do specjalisty w Torze, człowieka który poświęcił życie na studiowanie, interpretowanie i nauczanie Prawa Mojżeszowego. W kontekście judaizmu I wieku to osoba o wysokim statusie społecznym, ciesząca się autorytetem i szacunkiem wspólnoty.
• Uczeni w Prawie (zwani także sofrim – pisarze) stanowili elitę intelektualną żydowskiego społeczeństwa. Ich zadaniem było nie tylko kopiowanie świętych tekstów, ale przede wszystkim ich interpretacja i aplikacja do codziennego życia.
• Pytanie o życie wieczne nie było rzadkością w judaizmie I wieku. Faryzeusze wierzyli w zmartwychwstanie i życie po śmierci, w przeciwieństwie do saduceuszów. Debaty o warunkach osiągnięcia życia wiecznego były częścią codziennych dysput teologicznych.
• Fakt, że uczony w Prawie zadaje pytanie „wystawiając na próbę” (ekpeirazōn) wskazuje na wrogie intencje – nie szuka on autentycznej odpowiedzi, ale próbuje znaleźć punkt zaczepienia przeciwko Jezusowi.

(1.2) Droga z Jerozolimy do Jerycha

• Trasa z Jerozolimy do Jerycha miała około 27 kilometrów i była notoryczna ze względu na swoją niebezpieczność. Droga prowadziła przez pustynne, skaliste tereny, obfitujące w jaskinie i wąwozy – idealne kryjówki dla rabusiów.
• Jerozolima leżała na wysokości około 740 metrów nad poziomem morza, podczas gdy Jerycho znajdowało się 258 metrów poniżej poziomu morza. Oznacza to spadek wysokości prawie 1000 metrów na stosunkowo krótkiej trasie, co czyniło drogę nie tylko stromą, ale i wyjątkowo wyczerpującą.
• Według św. Hieronima (IV/V wiek) droga ta nosiła nazwę „via sanguinis” – droga krwi, właśnie ze względu na częste napady i rozlewaną tam krew podróżnych.
• Podróż tą drogą odbywano zwykle w grupach, właśnie ze względów bezpieczeństwa. Samotny wędrowiec był łatwym celem dla zbójców.

(1.3) Kapłan i lewita

• Kapłan (gr. hiereus) to członek klasy kapłańskiej, potomek Aarona, który pełnił służbę liturgiczną w świątyni jerozolimskiej. Kapłani pracowali w świątyni w rotacji – każda z 24 klas kapłańskich służyła dwa tygodnie w roku.
• Lewita (gr. Levitēs) należał do pokolenia Lewiego, ale nie pochodził z rodu Aarona. Lewici pełnili w świątyni funkcje pomocnicze: byli śpiewakami, muzykami, strażnikami świątyni i asystentami kapłanów.
• Obaj mieli szczególne zobowiązania rytualnej czystości. Kontakt z martwym ciałem powodował nieczystość rytualną na siedem dni (Lb 19,11-13), co wykluczało możliwość pełnienia służby w świątyni.
• Jerycho było miastem kapłańskim – wielu kapłanów i lewitów mieszkało tam i regularnie podróżowało tą drogą do Jerozolimy na swoją kolej służby.
• Ich decyzja o przejściu obok rannego mogła być motywowana kilkoma czynnikami:
  • Obawa przed rytualnym skalaniem (człowiek wyglądał jak martwy);
  • Strach przed zbójcami (mogli wciąż być w pobliżu);
  • Pośpiech związany z obowiązkami liturgicznymi.

(1.4) Samarytanin

• Samarytanie byli przez Żydów uważani za heretyków i schizmatyków. Według 2 Krl 17, po upadku królestwa północnego (Izraela) w 722 r. p.n.e., Asyryjczycy deportowali część ludności i osiedlili tam pogan, którzy zmieszali się z pozostałymi Izraelitami, tworząc naród samarytański.
• Samarytanie uznawali tylko Pięcioksiąg Mojżesza, odrzucali autorytет świątyni jerozolimskiej i mieli własne centrum kultu na górze Garizim. To powodowało głęboką wrogość między Żydami a Samarytanami.
• Wrogość była wzajemna i intensywna. Józef Flawiusz opisuje liczne incydenty przemocy między obiema grupami. Żydzi unikali podróży przez Samarię, woleli obchodzić ten teren, nawet jeśli oznaczało to znaczne wydłużenie trasy.
• Określenie „dobry Samarytanin” w uszach Żydów I wieku brzmiało jak oksymoron – coś z kategorii „kwadratowe koło”. Dla słuchaczy Jezusa wybór Samarytanina jako bohatera pozytywnego był wstrząsający.
• W Talmudzie znaleźć można wiele negatywnych wypowiedzi o Samarytanach, np.: „Kto je chleb Samarytanina, jest jak ten, kto je świńskie mięso” (Shebiit 8.10).

(1.5) Oliwa, wino i dwa denary

• Oliwa i wino były standardowymi środkami pierwszej pomocy w starożytności. Wino miało właściwości antyseptyczne (alkohol zabijał bakterie), a oliwa łagodziła ból i przyspieszała gojenie się ran. Stosowanie tych substancji jest wzmiankowane także w pismach medycznych Hipokratesa i Galena.
• Dwa denary to była znaczna suma. Jeden denar stanowił dzienny zarobek robotnika (por. Mt 20,2). Dwa denary wystarczyły na około dwutygodniowy pobyt w gospodzie z pełnym wyżywieniem i opieką.
• Fakt, że Samarytanin obiecał zwrócić gospody wszelkie dodatkowe wydatki („co więcej wydasz”) świadczy o jego otwartym sercu i hojności bez ograniczeń. Nie stawiał granic swojej pomocy.
• W społeczeństwie antycznym taka hojność wobec obcego i potencjalnego wroga (Żyda) była czymś niezwykłym. System patronatu i klientelizmu działał przede wszystkim w obrębie własnej grupy etnicznej i społecznej.

(2) Kontekst literacki

(2.1) Odwrócenie oczekiwań

Przypowieść jest mistrzowsko skonstruowana tak, aby maksymalnie zadziwić słuchaczy i zmusić ich do przewartościowania własnych przekonań.

• Struktura triady: Słuchacze znający zasady narracji semickich oczekiwali, że po kapłanie i lewicie pojawi się trzecia postać – prawdopodobnie zwykły Izraelita. To tworzyłoby standardową gradację: hierarchia duchowa (kapłan-lewita) kontra prosty lud. Pojawienie się Samarytanina niszczy to oczekiwanie.
• Postaci negatywne stają się pozytywnymi: Kapłan i lewita – reprezentanci religijnej elity, strażnicy świętości – zawodzą moralnie. Samarytanin – heretyk i wróg – staje się wzorem miłosierdzia.
• Pytanie końcowe: Jezus nie pyta „kto był bliźnim dla rannego?” (co by sugerowało, że to Samarytanin), ale „kto okazał się bliźnim?” – zmuszając uczonego w Prawie do uznania, że bliźnim jest ten, kto CZYNI miłosierdzie, niezależnie od pochodzenia.
• Niemożność wypowiedzenia słowa: Charakterystyczne jest, że uczony w Prawie nie może powiedzieć „Samarytanin”, ale mówi „ten, który mu okazał miłosierdzie” – świadczy to o głębokości jego uprzedzeń.

(2.2) Alegoryczna interpretacja patrystyczna

Ojcowie Kościoła od samego początku odczytywali tę przypowieść jako alegorię dziejów zbawienia:

• Człowiek schodzący z Jerozolimy do Jerycha = Adam upadły, ludzkość opuszczająca Boga (Jerozolima = pokój z Bogiem) i zstępująca do grzechu (Jerycho = miasto przekleństwa);
• Zbójcy = diabeł i demony, lub grzechy, które okradają człowieka z łaski;
• Rany = konsekwencje grzechu pierworodnego i grzechów osobistych;
• Kapłan i lewita = Stare Prawo i prorocy, które nie mogą zbawić człowieka, jedynie wskazują na potrzebę zbawienia;
• Samarytanin = Jezus Chrystus, który – choć odrzucony przez swoich – przychodzi zbawić człowieka;
• Oliwa i wino = sakramenty lub Duch Święty i Krew Chrystusa;
• Bydlę = ciało Chrystusa, które niesie ludzkość;
• Gospoda = Kościół, miejsce uzdrowienia i opieki;
• Gospodarz = apostołowie lub biskupi, którzy troszczą się o wiernych;
• Dwa denary = dwie wielkie przykazania miłości lub znajomość Starego i Nowego Testamentu;
• Obietnica powrotu = Paruzja, drugie przyjście Chrystusa.

Ta interpretacja, choć może wydawać się nadinterpretacją dla współczesnego egzegety, była dominująca przez całe wieki i oferuje głębokie wglądy teologiczne.

(2.3) Kontekst w Ewangelii Łukasza

Przypowieść pojawia się w kontekście „wielkiej podróży” Jezusa do Jerozolimy (Łk 9,51 – 19,27). Jest to sekcja Ewangelii, w której Łukasz koncentruje większość nauczania Jezusa.

• Bezpośrednio przed przypowieścią znajduje się odrzucenie Jezusa przez wioskę samarytańską (Łk 9,51-56) – co czyni wybór Samarytanina jako bohatera jeszcze bardziej zaskakującym.
• Po przypowieści następuje epizod Marty i Marii (Łk 10,38-42), który kontynuuje temat prawdziwej służby i słuchania słowa Bożego.
• Całość wpisuje się w łukaszową teologię uniwersalizmu zbawienia i preferencji dla wykluczonych i marginalizowanych.

(3) Kontekst teologiczny

(3.1) Teologia żydowska

• W judaizmie I wieku debata o tym, „kto jest moim bliźnim” była żywa i kontrowersyjna. Księga Kapłańska 19,18 mówi: „Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego”, ale nie precyzuje, kto jest tym bliźnim.
• Niektóre szkoły rabiniczne interpretowały „bliźniego” wąsko – jako członka własnego narodu, własnej wspólnoty wiary. Według traktatu Gittin 61a zobowiązanie do wspierania pogan wynikało z darkhe shalom (dróg pokoju), czyli z pragmatycznych względów społecznych, nie z obowiązku miłości.
• Esseńczycy z Qumran wyraźnie nauczali o nienawiści do „synów ciemności” – tych poza wspólnotą.
• Jezus radykalnie poszerza pojęcie bliźniego – nie jest nim tylko ten, kto należy do mojej grupy, ale każdy człowiek, szczególnie potrzebujący, nawet jeśli jest wrogiem.
• Rewolucyjność nauczania Jezusa polega na tym, że nie definiuje bliźniego etnicznie ani religijnie, ale funkcjonalnie – bliźnim jest ten, kto POTRZEBUJE mojej pomocy, i jednocześnie tym, który MI POMAGA.

(3.2) Ojcowie Kościoła

• Orygenes: „Pan nasz przyjął naturę ludzkiego ciała, aby nieść słabość naszej natury, zstąpił do człowieka pozostawionego na pół żywego przez zbójców, czyli złe duchy. Opatrzył jego rany, zalewając je oliwą współczucia i winem napomnienia.”
• Św. Augustyn: „Kto jest mój bliźni? To, mówię, jest twój bliźni: wszyscy ludzie. Wszystkie narody są twoje, a ty jesteś narodem wszystkich. Nie pytaj o pochodzenie tych, którym pomagasz; patrz tylko na ich potrzebę.”
• Św. Ambroży: „Jesteśmy nauczani, by w każdym człowieku widzieć Chrystusa. Kim bowiem jest ten, który został zraniony przez zbójców, jeśli nie Adamem? A kim jest Samarytanin, jeśli nie naszym Panem, strażnikiem naszego zbawienia?”
• Św. Jan Chryzostom: „Widzisz, jak Chrystus definiuje bliźniego nie przez wspólnotę pochodzenia, ale przez współczucie i pomoc? Uczy nas, że bliźnim nie jest ten, kto jest związany z nami więzami krwi, ale ten, kto wyświadcza nam lub komu wyświadczamy miłosierdzie.”
• Św. Grzegorz Wielki: „Tamten człowiek zstępował z Jerozolimy do Jerycha – to obraz Adama, który od szczęśliwości raju zstąpił do śmiertelności tego świata. Zbójcy, którzy go okradli, to diabeł i jego aniołowie, którzy odebrali mu nieśmiertelność i ranili go podszeptami grzechu.”
• Beda Czcigodny: „Samarytanin, który oznacza 'stróż’, słusznie obrazuje naszego Pana i Zbawiciela, który nas strzeże. Przyszedł na ten świat, by opatrzyć rany naszych grzechów. Oliwa, którą zalał nasze rany, to pociecha Jego obietnicy; wino to zachęta do gorliwej pracy.”

(3.3) Miłosierdzie jako istota chrześcijaństwa

Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie jest jednym z najbardziej fundamentalnych tekstów dla zrozumienia chrześcijańskiej etyki:

• Miłość czynna: Nie wystarczy wiedzieć, co jest dobre (uczony w Prawie doskonale znał Prawo). Trzeba to CZYNIĆ. Wiedza bez praktyki jest martwa.
• Uniwersalizm miłości: Miłość chrześcijańska nie może być ograniczona granicami etnicznymi, religijnymi czy kulturowymi. Obejmuje także wroga.
• Koszty miłości: Miłosierdzie Samarytanina nie było tanie – poświęcił czas (zatrzymał się, opóźnił podróż), ryzykował bezpieczeństwo (zbójcy mogli wrócić), wydał pieniądze (oliwa, wino, denary, obietnica pokrycia dodatkowych kosztów). Prawdziwa miłość zawsze kosztuje.
• Pierwszeństwo miłosierdzia przed rytuałem: Kapłan i lewita priorytetowo traktowali czystość rytualną. Jezus naucza, że miłosierdzie wobec potrzebującego jest ważniejsze niż przestrzeganie przepisów rytualnych.
• Kim jestem dla innych?: Uczony w Prawie zadał pytanie „kto jest moim bliźnim?”, jakby chodziło o identyfikację obiektów jego troski. Jezus odwraca pytanie: nie chodzi o to, kto dla mnie jest bliźnim, ale czy JA JESTEM bliźnim dla tych, którzy mnie potrzebują.

(4) Aplikacja duchowa

Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie pozostaje wyzwaniem dla każdego chrześcijanina:

• Przełamywanie uprzedzeń: Tak jak Żydzi mieli uprzedzenia wobec Samarytanin, my także mamy własne „plemiona” i „obcych”. Ewangelia wzywa do przełamania tych barier.
• Konkretność miłości: Miłość nie może być abstrakcyjna. Musi wyrażać się w konkretnych czynach pomocy wobec konkretnych osób w konkretnych sytuacjach.
• Czujność na potrzeby: Kapłan i lewita „zobaczyli” rannego, ale „przeszli obok”. Samarytanin „zobaczył” i „wzruszył się głęboko” (gr. esplanchnisthē – dosłownie „poruszyło się jego wnętrze”). Prawdziwe widzenie prowadzi do współczucia i działania.
• Kościół jako gospoda: Kościół ma być miejscem uzdrowienia dla zranionych przez grzech i zło. Każdy chrześcijanin może być „gospodarzem”, który przyjmuje rannych i troszczy się o nich w oczekiwaniu na powrót Pana.
• „Idź i ty czyń podobnie”: Ostatnie słowa Jezusa w przypowieści są imperatywem. Nie wystarczy podziwiać Samarytanina czy zgadzać się z jego postępowaniem. Trzeba SAMEMU stać się Samarytaninem dla innych.

Pismo Święte nie jest podręcznikiem kazuistyki, ale wezwaniem do przemiany serca. Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie naucza, że prawdziwa religijność nie polega na przestrzeganiu przepisów czy na przynależności do właściwej grupy, ale na miłosiernej miłości, która przekracza wszelkie granice i nie liczy kosztów.

Pytanie, które pozostaje dla każdego z nas brzmi: Czy jestem kapłanem, lewitą, czy Samarytaninem? Kogo mijam obojętnie na swojej drodze? Komu mogę dziś okazać miłosierdzie?